Kościół pw. Wniebowzięcia
Najświętszej Marii Panny
i św. Jana Chrzciciela

Sanktuarium Matki Bożej Języka Polskiego

Opactwo Cystersów (Cist)

 

Matka Języka Polskiego
koronowana
3 sierpnia 1952 roku

Archidiecezja Wrocławska

Obraz MB

Henryków jest usytuowany wśród wzgórz na Przedgórzu Sudeckim. Klasztor i kościół połączony z resztą wsi charakterystycznym obmurowanym duktem ze starą bramą, zadziwia monumentalnością założenia. Fundacja opactwa cysterskiego w Henrykowie nastąpiła w latach 1222–1228. Jej inicjatorem był kanonik wrocławski Mikołaj, notariusz księcia Henryka Brodatego, który na uposażenie nowego domu zakonnego przeznaczył otrzymane od księcia ziemie nad górną Oławą, zaś oficjalnym fundatorem został syn księcia Henryka Brodatego, Henryk II Pobożny. Cysterska kapituła generalna w 1225 roku zezwoliła na założenie klasztoru w Henrykowie, a w 1227 roku z opactwa lubiąskiego przybył do Henrykowa konwent składający się z 9 mnichów i opata Henryka. 6 czerwca 1228 roku Henryk Brodaty wystawił dokument fundacyjny dla klasztoru w Henrykowie.
Najazd Tatarów w 1241 roku i śmierć Henryka II Pobożnego w bitwie pod Legnicą zahamowały rozwój klasztoru. Opactwo zostało całkowicie zniszczone, majątek rozgrabiony, a mnisi ulegli rozproszeniu lub zostali wymordowani. Późniejsi władcy rozbitego na dzielnice Śląska w mniejszym stopniu interesowali się losami klasztoru, a nawet dochodziło do sporów o posiadłości ziemskie między panującymi, a opatami henrykowskimi. W celu udokumentowania praw do posiadanych dóbr w klasztorze powstała kronika, Liber fundationis claustri Sancte Marie Virginis in Heinrichow, nazwana Księgą Henrykowską. Pierwsze karty kroniki wypełnił opat Piotr w 1269 roku. Kilkadziesiąt lat później drugą jej część dopisali nieznani cysterscy mnisi, tworząc bogatą w szczegóły historię regionu, zawierającą opis wszystkich osad należących do klasztoru. To właśnie w tej księdze zapisano pierwsze zdanie w języku polskim: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai.
Mnisi henrykowscy trudnili się m.in. młynarstwem, szewstwem i tkactwem, warzelnictwem piwa, w późniejszych latach także wina, sprzedażą obcych trunków oraz górnictwem. Wysoki poziom moralny zakonników henrykowskich zdecydował w dużej mierze o obsadzeniu przez nich w 1292 roku fundacji w Krzeszowie. Konwent liczył 45 mnichów i 50 konwersów. Książęta ziębiccy uczynili z kościoła klasztornego swą rodzinną nekropolię.
W XV wieku klasztor był wielokrotnie napadany i grabiony. Pomimo licznych i ciężkich doświadczeń, cystersi henrykowscy przystąpili do odbudowy materialnej zakonu oraz do reformy klasztornej dyscypliny. Po krótkim okresie spokoju, na skutek szerzącej się na Śląsku reformacji rozpoczął się okres zamierania konwentu, który w 1553 roku liczył zaledwie dwóch lub trzech członków. Do upadku klasztoru jednak nie doszło, ponieważ w tym czasie przybyli do Henrykowa mnisi pochodzenia niemieckiego z wielkopolskich klasztorów cysterskich – Łekna, Lądu i Obry, objętych wówczas procesem polonizacji. Wybór Andrzeja I Swederi, byłego przeora lądzkiego, na opata henrykowskiego w 1554 roku rozpoczął okres odnowy klasztoru i ponownego ożywienia gospodarczego. Powolny rozwój klasztoru zahamowała wojna trzydziestoletnia (1618–1648). Opactwo w Henrykowie po raz kolejny w swych dziejach popadło w ruinę. Dopiero od drugiej połowy XVII wieku, za rządów trzech opatów: Melchiora Welzela (1656–1680), Henryka III Kahlerta (1681–1702) i Tobiasza I Ackermanna (1702–1722), klasztor zaczął wracać do dawnej świetności. Spłacono długi, wykupiono zastawione dobra, prowadzono prace budowlane. Kościół klasztorny stał się prężnym ośrodkiem kultu Matki Bożej oraz szerzonego przez cystersów krzeszowskich kultu św. Józefa. O wzroście znaczenia konwentu świadczyć może rosnąca stopniowo liczba jego członków – z 21 w 1656 roku do 53 w roku 1749 oraz powoływanie opatów henrykowskich do godności generalnego wikariusza Cysterskiej Prowincji Śląskiej.
Powolny upadek klasztoru rozpoczął się od wojen prusko-austriackich (1740–1763) i przejścia Śląska pod panowanie pruskie. Los klasztoru rozstrzygnął się 22 listopada 1810 roku, gdy król pruski Fryderyk Wilhelm III ogłosił edykt o rozwiązaniu konwentu i przejęciu całego jego majątku przez państwo. W chwili sekularyzacji konwent liczył 37 zakonników. Posiadłości klasztoru zakupiła w 1812 roku Fryderyka Luiza Wilhelmina Orańska. W 1863 roku zespół klasztorny został przejęty przez książąt z dynastii sasko-weimarskiej i przekształcony w rezydencję magnacką. W 1946 roku kościół klasztorny oraz północną część wschodniego skrzydła klaustrum otrzymali cystersi przybyli tutaj ze Szczyrzyca i w 1953 roku utworzyli przeorat. W 1990 roku budynki klasztorne przejęło Metropolitarne Wyższe Seminarium Duchowne, a w 1993 roku Polska Kongregacja Cystersów utworzyła tutaj nowicjat.
Prace nad budową kościoła przypadają na drugą połowę XIII i początek XIV wieku. Z okresu średniowiecza pochodzi m.in. wschodni fragment kościoła klasztornego – obecny południowy ciąg kaplic, które przykryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, oraz fragmenty fundamentów budynku klauzury. Obiekt gruntownie przebudowano na początku XVI wieku i wówczas powstała obecna kaplica Grobu Świętego oraz kaplica Świętego Krzyża. W 1608 roku przy zachodniej elewacji kościoła wzniesiono wieżę o gotyckim charakterze przypór, którą w 1673 roku zwieńczono renesansowym hełmem z przeźroczami.
Kościół jest budowlą bazylikową o trójnawowym, pięcioprzęsłowym korpusie, z transeptem oraz trójnawowym i trójprzęsłowym prostokątnym prezbiterium, które równomiernie otacza wieniec kaplic. Wzorem warsztatów saskich, obok podstawowego budulca ceglanego zastosowano kamień, z którego wykonane są elementy konstrukcyjne, a także elementy dekoracyjne. Wnętrze świątyni zdobi zachwycające bogate barokowe wyposażenie. Barokowe i rokokowe figury i płótna doskonale komponują się z gotyckimi murami. Najcenniejszymi zabytkami są drewniane stalle ze scenami z życia Jezusa w głównym ołtarzu oraz płótno Michała Willmana Boże Narodzenie w wizji św. Bernarda. Prezbiterium otacza wianek kaplic gotyckich i barokowych z obrazami cenionych mistrzów. W jednej z kaplic znajduje się XIV-wieczny nagrobek księcia Bolka II Ziębickiego i jego żony Juty.
Inna kaplica mieści czczoną figurę Matki Boskiej od Języka Polskiego. W latach 1268–1273 opat Piotr napisał tutaj słynną kronikę opactwa, zwaną „Księgą Henrykowską", z pierwszym zdaniem w języku polskim wśród tekstu łacińskiego. Znajdująca się w ołtarzu bocznym kościoła figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVI wieku nazwana została z tego powodu przez kurię arcybiskupią we Wrocławiu "Matką Języka Polskiego".